W miarę możliwości przystępnie postaram się tu naszkicować genetyczne uwarunkowania hodowli i różnych jej metod oraz techniczno medyczne aspekty rozmnażania psów. Z góry jednak zaznaczam iż nie musicie się z tą wiedzą zgadzać mając swoje własne doświadczenia hodowlane, lecz jest to wiedza wykuta przez lata naukowych doświadczeń hodowlanych prowadzonych przez profesjonalne wieloliniowe i wielopokoleniowe hodowle a przeze mnie tylko zgrabiona na jedną kupkę i w streszczeniu Wam podana.

Tytułem wstępu kilka pojęć którymi czasem będziemy operować, oczywiście zakładam, że podstawowe tematy jak np. doświadczenia zakonnika Grzegorza Mendla z XIX wieku są Wam mniej więcej znane, bo nie sposób było by tu to wszystko napisać ze względu na czas i objętość.

Allele - geny (a właściwie pary genów) odpowiedzialne za tę samą cechę i znajdujące się w tym samym miejscu hromosomów homologicznych (odpowiadających sobie, jednakowych w budowie); gameta (komórka rozrodcza) ma jeden allel każdego genu; geny alleliczne, albowiem garnitur chromosomowy komórki rozrodczej (jajo lub plemnik) powstaje z podziału na pół ilości chromosomów komórki macierzystej, somatycznej rodzica.

Gen - podstawowa jednostka dziedziczenia, odcinek łańcucha DNA, zawierający pewną liczbę nukleotydów, których sekwencja stanowi informację genetyczną, warunkującą syntezę określonych białek lub cząstek kwasu RNA, co w dalszej konsekwencji w toku skomplikowanych ciągów reakcji prowadzi do wykształcenia się określonej cechy organizmu. Geny można podzielić na geny recesywne i geny dominujące. Geny recesywne w zestawieniu z odpowiadającymi im genami dominującymi (różne allele, heterozygota) nie ujawniają kodowanej przez siebie informacji.

Gen dominujący - występując nawet pojedynczo w alleli (parze) przenosi daną cechę.

 
Gen recesywny - aby aktywować uwarunkowaną nim cechę musi stanowić pełną parę tego samego genu.

Genotyp - zespół wszystkich genów, warunkujący właściwości dziedziczne danego organizmu. Każdy żywy organizm ma swój indywidualny zestaw genów, najczęściej różny od genotypów innych osobników tego samego gatunku. Identyczne genotypy mogą mieć tylko organizmy bliźniacze (bliźnięta jednojajowe) oraz klony choć i one mogą genetycznie różnić się nieco od siebie w wyniku mutacji i różnic genetycznych organelli komórkowych (mitochondria, plastydy). Genotyp wespół z warunkami otoczenia wpływa na wykształcenie cech zewnętrznych organizmu czyli fenotypu.

Fenotyp - zespół morfologicznych, anatomicznych, fizjologicznych i biochemicznych cech organizmu żywego wykształcony w trakcie jego rozwoju osobniczego (ontogenezy), a zależny od składu genowego osobnika (genotypu) i oddziaływujących nań czynników środowiskowych. Organizmy o podobnym genotypie żyjące w różnych środowiskach mogą różnić się od siebie, a organizmy o różnych genotypach żyjące w tym samym środowisku mogą być bardzo do siebie podobne.

Heterozygota - organizm zawierający w swoim genotypie różne allele tego samego genu lub większej liczby genów. Heterozygota produkuje gamety (komórki rozrodcze) o różnym składzie genetycznym, w potomstwie heterozygoty następuje wskutek tego rozszczepienie cech (zwiększona różnorodność genetyczna potomstwa).

Homozygota - osobnik posiadający w swoim genotypie jednakowe allele jednego lub większej liczby genów. Homozygoty najczęściej powstają u osobników hodowanych w systemie chowu wsobnego np. samozapylenia rośliny. Potomstwo dwóch jednakowych homozygot jest jednolite (mała różnorodność genetyczna potomstwa) i również homozygotyczne, natomiast potomstwo dwóch różnych homozygot (o różnych homozygotycznych allelach) jest w wysokim stopniu heterozygotyczne. Stan homozygotyczności może być zjawiskiem niekorzystnym, gdy w jednym genotypie może dojść do spotkania recesywnych genów letalnych (powodujące śmierć na wczesnym etapie rozwoju organizmu).

Allele wielokrotne - geny występujące w wielu wersjach.

Epistaza - zależność działania jednego genu od drugiego (innego) zajmującego zupełnie inne położenie czyli po prostu interakcja między genami.

Allosomy - chromosomy płci - w przeciwieństwie do większości chromosomów tworzących garnitur genetyczny jednakowych (autosomy), chromosomy o zróżnicowanej budowie, kształcie. U psów występuje 39 par chromosomów, z czego 29 para to chromosomy płci, u samic obydwa identyczne w postaci XX, u samców jednak różne w postaci XY, dzięki czemu płeć szczeniąt determinuje ojciec.

Zajmijmy się więc teraz tym co dotyczy naszych czworonożnych przyjaciół.
Pies towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat (dłużej niż nasz kalendarz ten czas liczy), i pochodzi prawie napewno od wilka. Wielowiekowe działania mające na celu udomowienie psa doprowadziło do powstania wielu typów psów przeznaczonych do różnorakich funkcji. Można więc sądzić że poszczególne rasy psów istnieją dawna lecz całej prawdy tu nie odnajdziemy albowiem księgi rodowodowe prowadzone są od czasów powstania organizacji kynologicznych a więc od XIX wieku.

 
Rasa to grupa spokrewnionych osobników, podobnych do siebie genotypowo i fenotypowo, kojarzone ze sobą dają potomstwo wyglądające jak rodzice, zatem stanowią grupę o wspólnych cechach w obrębie gatunku.
Człowiek na przestrzeni wieków a szczególnie ostatnich 100-150 lat wskutek planowej i przemyślanej hodowli stworzył większość panujących obecnie ras psów. Niektóre z nich powstały wskutek celowego krzyżowania ras już istniejących. Na przestrzeni ostatnich 120 lat powstało zjawisko szczególne - hodowla psów wystawowych.

 
Generalnie na podstawie cech użytkowych, eksterieru i pochodzenia rasy psów podzielić możemy na kilka kategorii np.:

- psy myśliwskie wykorzystywane na polowaniach do wystawiania, płoszenia i aportowania zwierzyny,
- psy pasterskie do pilnowania stad owiec i bydła,
- psy zaganiające do zaganiania tych stad w jedno miejsce,
- teriery - nieduże psy myśliwskie do wypłaszania zwierzyny z nor,
- psy gończe do tropienia zwierzyny po śladach na węch i jak charty z doskonałym wzrokiem,
- psy pracujące czyli obronne, stróżujące i np. pociągowe,
- psy do towarzystwa czyli bardziej ozdobne
oraz inne rasy psów użytkowych.

Selekcję hodowlaną prowadzimy ze względu na takie cechy jak:
- żywotność czyli płodność, przeżywalność szczeniąt, liczebność miotu, łatwość porodów i umiejętność odchowu szczeniąt - cechy pomierzalne, uwarunkowane genetycznie ale niezbyt wysoko odziedziczalne,
- behawior czyli zachowanie: nerwowość, agresja, dominacja w stadzie,
- cechy jakościowe czyli decydujące o atrakcyjności wyglądu psa dla człowieka szczególnie w przypadku psów ozdobnych, użytkowo mniej ważne, dziedziczone w prosty sposób,
- cechy ilościowe czyli rozmiary i budowa psa, wzrost, budowa kośćca decydujące o sprawności psa,
- brak wad wrodzonych pomijając takie wyjątki wyselekcjonowane jak achondroplazja (krótkie nogi jamnika), skrócenie ogona czy przodozgryz,
- odporność na choroby.
Ze względu na wartości użytkowe może wystąpić sytuacja gdy w obrębie jednej rasy powstają dwa typy psów: wystawowy i roboczy (np. labradory).

Przyjrzyjmy się teraz budowie i mechanizmom dziedziczenia psów. Organizm żywy składa się z barzo wielu komórek, które w jądrze zawierają nitkowate twory zwane chromosomami. Liczba chromosomów dla każdego gatunku jest charakterystyczna i stała. Pies ma 78 chromosomów w 39 parach (liczba diploidalna) w każdej komórce z wyjątkiem rozrodczych (jaj i plemników) które zawierają połowę chromosomów (liczba haploidalna). Chromosomy w parach wyglądają identycznie i nazywamy je homologicznymi, przy czym jeden pochodzi od ojca a drugi od matki osobnika. W procesie powstawania komórek rozrodczych następuje podział redukcyjny w wyniku czego do do każdego jaja lub plemnika trafia tylko jeden chromosom z każdej pary homologicznej dając komórki haploidalne. Tak więc każdy plemnik i każde jajeczko dostaje losowo 39 chromosomów po jednym z każdej pary rodzica a szczeniak powstały z ich połączenia jest dziełem przypadku i szczęścia.
Geny są przekazywane z pokolenia na pokolenie w niezmiennej postaci (pomijając mutacje), mają stałe miejsce w chromosomie i warunkują zawsze tę samą cechę mogąc oczywiście wpływać czasami na inne. Występując w parach (po jednym od ojca i matki) pies ma tylko jedną parę odpowiadających sobie genów (alleli), a mając dwa allele z pary mogą one być różne i występować w wariantach decydujących o zróżnicowaniu danej cechy.
Gen dominujący występując w parze z genem recesywnym maskuje go i nie pozwala na ujawnienie cechy przenoszonej genem recesywnym. Czyli w przypadku skrzyżowania np. dominacji AA z recesją aa otrzymamy kombinacje: AA, Aa oraz aa i tylko w przypadku kombinacji aa ujawni się cecha recesywnego genu.
Czasami jednak kilka alleli danego genu nie pozostaje w prostej relacji dominacji i recesywności. Może mieć na nie wpływ inny gen w zupełnie innym usytuowaniu. Mówimy wtedy o dominacji niezupełnej (niekompletnej).
Jak już wyżej pisałem pies ma 39 par chromosomów z czego 29 para jest szczególna - to chromosomy płci. Każda cecha kodowana genem umiejscowionym na chromosomie płci jest cechą sprzężoną z płcią i o ile chromsom Y jest "leniwy" , mało aktywny więc czasem nie ma na nim żadnych genów lub nie mają one większego znaczenia o tyle chromosom X to "gość" szczególny, przenosi geny kilku chorób dziedzicznych np. hemofilii. Geny tego chromosomu X suka może przekazać szczenięciu bez względu na jego płeć, samiec natomiast geny swego chromosomu X może przekazać tylko płci żeńskiej.
Cechy, które możemy obserwować tylko u jednej płci to cechy ograniczone płcią, dziedziczące się w dość skomplikowany sposób i przekazywane również przez płeć przeciwną. Przykładem jest tu wnętrostwo (niezstąpienie jednego lub obydwu jąder do moszny) występujące tylko u samców ale przenoszone również przez samice aczkolwiek nie zlokalizowane na chromosomach płci.

 
Również cechy związane z płcią , np. niektóre choroby, wady, nie są powodowane przez geny z chromosomów płci, lecz przez geny autosomalne mimo iż występują częściej u osobników jednej płci.
Czasami jednak zdarza się że geny nie ukazują takiego stopnia np. dominacji jak byśmy się tego spodziewali, co objawia się tym że np. genotypy AA, Aa i aa wykazują cechy dominującego A - jest to tzw. niecałkowita penetracja allelu. Przyczyny tego są niecałkiem jasne a prawdopodobnie allel A potrzebuje do pełnej dominacji obecności innych genów.
Czasami po urodzeniu szczeniaka możemy zaobserwować widoczne defekty - są to wady wrodzone, lecz niekoniecznie uwarunkowane genetycznie. Niektóre wady wrodzone są uwarunkowane genetycznie (dziedziczne) i widoczne od razu inne nie - mimo iż dziedziczne ujawniają się w póżniejszym wieku. Niestety jest też grupa wad wrodzonych nie uwarunkowanych genetycznie powstających na skutek zaburzenia rozwoju lub wręcz uszkodzenia płodu spowodowanego działaniem pewnych związków chemicznych i farmakologicznych użytych w czasie ciąży.
W sytuacji normalnej pies ma 39 par chromosomów ale czasem wskutek zaburzeń podziału komórki jeden z chromosomów wypadnie lub podwoi się dając początek gametom i zygotom o nieprawidłowej liczbie chromosomów co objawia się śmiercią zarodka lub co gorsza zaburzeniami rozwoju. Na przykładzie zaburzenia liczby chromosomów płci powstają kombinacje XXX, XYY lub XXY - z komórkami XX oraz XY co prowadzi do wykształcenia cech jednej płci oraz narządów płciowych przeciwnej płci w efekcie dając egzemplarz bezpłodny.

W przypadkach prostego dziedziczenia cech zwanego dziedziczeniem mendlowskim dziedziczone są cechy uwarunkowane jednym lub najwyżej kilkoma genami, z których każdy ma po dwa lub więcej różnie działających alleli. Według tego schematu dziedziczy się u psa większość typów umaszczenia oraz wiele wad i zaburzeń. Cechy takie jak pokrój psa, jego charakter jak również część wad są to cechy ilościowe. Na cechy mendlowskie środowisko nie wywiera wpływu czyli pies czarny będzie zawsze czarny niezależnie od płci czy żywienia. Natomiast wzrost będący cechą ilościową zależy nie tylko od genotypu, ale też od płci i żywienia danego osobnika.
Geny warunkujące cechy ilościowe jak np. wzrost nazywamy poligenami. Działają one według reguł genetyki mendlowskiej, ale w różny sposób a więc: addytywność, dominacja i epistaza.
Wpływ środowiska i płci w rzeczywistości powoduje, że nawet w przypadku dziedziczenia addytywnego ( sumującego się ) wartość zwierzęcia w hodowli trudno dokładnie przewidzieć. Odziedziczalność można więc zdefiniować nie tylko jako tę część zmienności fenotypowej, która jest uwarunkowana addytywnie, ale takżę jako zdolność przekazywania danej cechy potomstwu. Zmienność, jaką możemy zauważyć i zmierzyć w przypadku każej cechy, nazywa się zmiennością fenotypową, a składają się na nią czynniki genetyczne, wpływy środowiskowe i interakcje genotyp-środowisko. Zmienność genetyczną warunkują łącznie geny odziałaniu addytywnym, dominującym i epistatycznym. Zmienność środowiskowa natomiast powstaję wskutek oddziaływania czynników specyficznych i niespecyficznych. Jeżeli jesteśmy w stanie określić, jaka część całkowitej zmienności jest spowodowana addytywnością, to wiemy, jaka jest odziedziczalność cechy i jakąmożemy mieć nadzieję na skuteczną selekcję. Niespecyficzna zmienność środowiskowa występuje u wszystkich zwierząt, podczas gdy zmienność specyficzna odnosi się tylko do pojedynczego miotu. Ważnym jest fakt, że uzyskana w konkretnych badaniach wartość współczynnika odziedziczalności jest prawdziwa tylko dla badanego stada zwierząt i nie może być automatycznie przeniesiona na inne stado, populację, rasę czy gatunek zwierząt szczególnie w odniesieniu do psów, gdyż badania te dla tych zwierząt są bardzo fragmentaryczne.

Jak wyżej wspomnieliśmy na cechy ilościowe posiada wpływ środowisko, a więc: